Sản phẩm hoá kiến thức là đóng phần hiểu biết lặp lại của chuyên gia thành thứ người khác dùng được mà không cần chuyên gia có mặt: bộ mẫu biểu, danh sách kiểm tra, sổ tay hướng dẫn, buổi đào tạo nội bộ, hội thảo chuyên đề. Làm đúng, nó giúp nhiều người hơn được hưởng kiến thức của bạn và cho bạn một nguồn công việc không gắn chặt với từng giờ tư vấn.
Nhưng thời AI, sản phẩm kiến thức dễ bị so với câu trả lời miễn phí của chatbot. Một bộ "mẫu kế hoạch kinh doanh" chung chung giờ ai cũng nhờ AI soạn được trong vài phút. Bài này hướng dẫn cách chọn dạng sản phẩm còn giá trị, cách dùng AI để làm nhanh mà không làm nhạt, và những điều cần cân nhắc trước khi dành nhiều tháng cho một sản phẩm. Bài không hứa thu nhập và không giới thiệu nền tảng bán hàng nào.
Sản phẩm kiến thức nào AI đã làm thay, sản phẩm nào chưa
Những sản phẩm kiến thức dựa trên thông tin chung — tài liệu giải thích khái niệm, mẫu văn bản phổ thông, danh sách mẹo — đang mất giá nhanh, vì người dùng có thể nhờ AI làm ra bản tương tự, thậm chí chỉnh theo ý mình. Một chuyên gia bỏ nhiều tháng viết một cuốn sổ tay kiểu này có thể thấy ít người cần đến nó.
Ngược lại, có ba loại sản phẩm vẫn giữ giá trị. Loại thứ nhất là sản phẩm đã được kiểm qua thực tế: một danh sách kiểm tra mà bạn đã dùng với hàng chục khách, đã sửa nhiều lần sau mỗi lần phát hiện thiếu sót. Người mua trả tiền cho phần kinh nghiệm nằm trong từng dòng, thứ AI không có. Loại thứ hai là sản phẩm gắn với một bối cảnh rất hẹp: quy trình nhận hàng cho kho lạnh thuỷ sản, bộ câu hỏi đánh giá cho trường mầm non tư thục, nơi tài liệu chung không đủ sát. Loại thứ ba là sản phẩm có sự hiện diện của người: buổi đào tạo, hội thảo, nhóm học tập, nơi người học được hỏi, được sửa, được trao đổi.
Khi cân nhắc làm sản phẩm, hãy tự thử: nhờ một chatbot làm ra phiên bản của sản phẩm bạn định làm. Nếu kết quả đã gần với điều bạn định bán, sản phẩm đó cần thêm phần kinh nghiệm thực địa hoặc phần tương tác mới có lý do tồn tại.
Các dạng sản phẩm kiến thức và điều kiện để làm tốt
Mỗi dạng sản phẩm đòi hỏi công sức và kỹ năng khác nhau. Bảng dưới giúp chọn dạng hợp với bạn.
| Dạng sản phẩm | Hợp với chuyên gia nào | Điều kiện để có giá trị |
|---|---|---|
| Bộ mẫu biểu, danh sách kiểm tra | Người có quy trình lặp lại rõ | Đã dùng thật với nhiều khách, có hướng dẫn cách điền và cách dùng kết quả |
| Sổ tay hướng dẫn theo ngách | Người hiểu sâu một bối cảnh hẹp | Có ví dụ thực tế (đã che), cập nhật theo thay đổi quy định |
| Đào tạo nội bộ cho doanh nghiệp | Người giỏi truyền đạt, quen làm việc với nhóm | Điều chỉnh theo từng doanh nghiệp, có bài tập từ tình huống của chính họ |
| Hội thảo, buổi chia sẻ chuyên đề | Người có điều mới hoặc góc nhìn riêng | Có phần hỏi đáp thật, không chỉ đọc nội dung có sẵn |
| Nhóm học tập có người dẫn | Người kiên nhẫn, thích kèm cặp | Số người vừa phải, có bài tập và nhận xét riêng |
Đào tạo nội bộ cho doanh nghiệp thường là cầu nối tự nhiên nhất với công việc tư vấn. Khách đã làm dự án với bạn có thể cần đào tạo nhân viên thực hiện quy trình mới; ngược lại, một buổi đào tạo tốt có thể mở ra một dự án tư vấn.
Từ việc lặp lại đến một sản phẩm đầu tiên
Cách làm gọn cho sản phẩm đầu tiên, tránh dồn nhiều tháng vào một thứ chưa ai thử:
- Chọn một việc bạn đã làm với nhiều khách và có quy trình gần giống nhau, ví dụ rà soát hồ sơ nhân sự cho công ty nhỏ.
- Gom các tài liệu bạn đã dùng cho việc đó (mẫu, danh sách, ghi chú), che hết thông tin của khách.
- Làm một phiên bản đầu thật gọn, đủ dùng cho một khách điển hình, kèm một trang hướng dẫn.
- Đưa cho vài khách cũ hoặc đồng nghiệp dùng thử, xin họ ghi lại chỗ khó hiểu và chỗ thiếu.
- Sửa theo góp ý, rồi mới quyết định có làm bản đầy đủ, có bán riêng hay đưa vào gói tư vấn như một phần đầu ra.
Nhiều chuyên gia nhận ra sau bước dùng thử rằng sản phẩm hợp nhất không phải để bán riêng mà để đưa vào gói dịch vụ, làm gói giá trị hơn và giúp khách tự làm tiếp sau khi dự án kết thúc. Đó cũng là một kết quả tốt.
Dùng AI khi làm sản phẩm kiến thức
Dựng khung và làm gọn. AI giúp sắp xếp ghi chép rời rạc thành cấu trúc sổ tay, soạn phần hướng dẫn sử dụng, làm gọn câu chữ. Dặn rõ không thêm nội dung không có trong ghi chép của bạn.
Tạo bài tập và tình huống. Cho buổi đào tạo, AI có thể soạn nhiều tình huống luyện tập từ một vài tình huống gốc bạn đưa. Bạn kiểm xem tình huống có thực tế không, có đúng với ngành của người học không.
Kiểm từ phía người dùng. Nhờ AI đóng vai người mới dùng sản phẩm, đọc hướng dẫn và nêu chỗ khó hiểu. Đây là cách dùng AI ít tốn công mà rất hữu ích.
Không giao phần kinh nghiệm. Phần cảnh báo, mẹo thực tế, lỗi hay gặp phải do bạn viết từ trải nghiệm. Nếu để AI viết phần này, sản phẩm sẽ trở về đúng dạng thông tin chung mà ai cũng có.
Ghi rõ phạm vi và thời điểm. Sản phẩm liên quan đến quy định, thủ tục cần ghi thời điểm soạn và nhắc người dùng kiểm quy định hiện hành, vì AI và cả bạn đều có thể chưa cập nhật kịp thay đổi.
Trách nhiệm khi kiến thức của bạn đi xa hơn bạn
Khi tư vấn trực tiếp, bạn thấy bối cảnh của khách và điều chỉnh lời khuyên. Khi kiến thức thành sản phẩm, người dùng áp dụng nó vào những bối cảnh bạn không thấy. Một danh sách kiểm tra an toàn dùng sai bối cảnh có thể tạo cảm giác yên tâm giả; một mẫu hợp đồng dùng cho tình huống khác có thể gây thiệt hại. Vì vậy, sản phẩm kiến thức cần ghi rõ dành cho ai, dùng trong trường hợp nào, và khi nào người dùng cần gặp chuyên gia thay vì tự làm.
Với những lĩnh vực nhạy cảm như thuế, pháp lý, an toàn kỹ thuật, sức khoẻ, sản phẩm nên dừng ở mức giúp người dùng hiểu và chuẩn bị, không thay cho ý kiến chuyên môn trong tình huống cụ thể. Đây không chỉ là chuyện tránh rủi ro cho bạn, mà là chuyện tôn trọng người dùng. Một dòng "tài liệu này không thay thế tư vấn cho trường hợp cụ thể" đặt đúng chỗ, kèm dấu hiệu cụ thể cho biết khi nào cần gặp người có chuyên môn, có giá trị hơn nhiều lời rào đón dài.
Cũng cần chú ý quyền đối với nội dung. Tài liệu làm cho khách trong một dự án có thể thuộc về khách theo thoả thuận; dùng lại làm sản phẩm cần xem kỹ hợp đồng. Mẫu biểu lấy từ nơi làm cũ thường thuộc về nơi đó. Sản phẩm của bạn nên được làm mới từ kinh nghiệm của bạn, không chép tài liệu của người khác.
Câu hỏi nên tự trả lời trước khi đầu tư thời gian
Sản phẩm kiến thức hấp dẫn vì có vẻ "làm một lần dùng nhiều lần", nhưng thực tế cần cập nhật, hỗ trợ người dùng và tìm người dùng. Trước khi dành nhiều tháng, hãy trả lời:
- Ai cụ thể sẽ dùng sản phẩm này, và hiện họ đang giải quyết vấn đề đó bằng cách nào?
- Một chatbot có làm ra được bản gần giống không? Nếu có, sản phẩm của bạn có gì khác?
- Bạn có đủ thời gian cập nhật sản phẩm khi quy định hoặc thực tế ngành thay đổi không?
- Sản phẩm này có làm loãng thời gian dành cho khách tư vấn hiện tại không?
- Bạn có thích làm loại việc này — viết, thiết kế tài liệu, đứng lớp — hay chỉ thích ý tưởng về nó?
- Nếu sau sáu tháng không ai mua, sản phẩm có còn giá trị như một phần của gói tư vấn không?
Câu cuối là lưới an toàn. Một sản phẩm vẫn có ích cho công việc tư vấn hằng ngày thì dù không bán được riêng, thời gian bỏ ra không mất trắng. Nhiều chuyên gia bắt đầu đúng như vậy: làm cho mình và khách của mình trước, rồi mới mở rộng.
Thiết kế buổi đào tạo nội bộ từ tình huống của chính doanh nghiệp
Buổi đào tạo nội bộ có giá trị nhất khi người học thấy chính công việc hằng ngày của họ trong bài học. Vì vậy trước buổi đào tạo, nên dành thời gian hỏi người quản lý và vài nhân viên: họ đang vướng ở khâu nào, sai sót hay gặp là gì, có tình huống nào gần đây khiến cả nhóm lúng túng. Từ đó, chọn hai ba tình huống làm xương sống cho buổi học, đổi chi tiết đủ để không ai bị chỉ mặt.
Cấu trúc gọn cho một buổi nửa ngày: phần mở ngắn nêu vấn đề bằng tình huống thật, phần giải thích nguyên lý vừa đủ, phần thực hành theo nhóm trên tình huống, phần chữa bài và rút ra quy tắc, phần cuối thống nhất những việc nhóm sẽ làm khác từ tuần sau. AI giúp soạn tài liệu phát tay, biến thể của tình huống, câu hỏi kiểm tra cuối buổi; phần chữa bài và trả lời câu hỏi bất ngờ của người học là phần chuyên gia phải tự đứng.
Sau buổi đào tạo, một lần hỏi thăm người quản lý sau vài tuần giúp biết điều gì đã được áp dụng, điều gì chưa. Đó vừa là cách cải thiện bài giảng cho lần sau, vừa là cách giữ quan hệ với doanh nghiệp một cách tự nhiên.
Câu hỏi thường gặp
Sản phẩm hoá kiến thức chuyên gia là gì?
Là đóng phần hiểu biết lặp lại của chuyên gia thành thứ người khác dùng được khi chuyên gia không có mặt, như bộ mẫu biểu, danh sách kiểm tra, sổ tay hướng dẫn, buổi đào tạo nội bộ hay hội thảo chuyên đề.
AI có làm sản phẩm kiến thức của chuyên gia mất giá không?
Với sản phẩm dựa trên thông tin chung thì có, vì người dùng nhờ AI làm bản tương tự được. Sản phẩm đã kiểm qua thực tế, gắn với bối cảnh hẹp hoặc có sự tương tác trực tiếp của chuyên gia vẫn giữ giá trị.
Nên bắt đầu với sản phẩm kiến thức nào?
Bắt đầu với việc bạn đã làm với nhiều khách và có quy trình lặp lại. Làm một phiên bản gọn, cho vài người dùng thử, sửa theo góp ý, rồi mới quyết định bán riêng hay đưa vào gói tư vấn.
Có được dùng tài liệu làm cho khách cũ để làm sản phẩm không?
Cần xem kỹ thoả thuận với khách, vì tài liệu làm trong dự án có thể thuộc về khách. Mọi thông tin của khách phải được che. Cách an toàn nhất là làm mới sản phẩm từ kinh nghiệm của bạn, không chép tài liệu cụ thể.
Đào tạo nội bộ cho doanh nghiệp khác gì tư vấn?
Tư vấn giải quyết vấn đề cụ thể của khách; đào tạo giúp nhân viên của khách tự làm được. Hai việc thường bổ sung cho nhau: sau dự án tư vấn, khách hay cần đào tạo người thực hiện quy trình mới.
Sản phẩm kiến thức về thuế, pháp lý cần lưu ý gì?
Nên dừng ở mức giúp người dùng hiểu và chuẩn bị, ghi rõ thời điểm soạn, nhắc kiểm quy định hiện hành và nêu dấu hiệu khi nào cần gặp người có chuyên môn. Không nên trình bày như lời khuyên áp dụng cho mọi trường hợp.