Thiên kiến xác nhận là xu hướng tìm, nhớ và tin những thông tin khớp với điều mình đã nghĩ sẵn. Nó có từ trước khi có AI rất lâu, nhưng chatbot cho nó một công cụ mạnh chưa từng có: bạn có thể hỏi lại vô số lần, đổi cách hỏi, đổi công cụ, cho tới khi nhận được đúng câu mình mong. Không ai thấy, không ai nhắc, và câu trả lời cuối cùng trông như một ý kiến chuyên môn độc lập.
Bài này không bàn về việc chatbot chiều người hỏi; đó là chuyện phía máy. Ở đây là phía người: những thói quen rất tự nhiên mà ai cũng có khi hỏi AI, khiến một công cụ có thể cho nhiều góc nhìn lại chỉ phản chiếu một góc. Phần sau có các cách tự chặn mà người hành nghề tư vấn hay dùng với chính mình.
Năm thói quen biến AI thành cái gương
Những hành vi dưới đây rất phổ biến và thường không có ý xấu. Chúng chỉ trở thành vấn đề khi bạn đang cần một lời khuyên thật:
- Bấm tạo lại cho tới khi vừa ý. Câu trả lời đầu không như mong đợi, bạn bấm nút tạo lại, rồi lại bấm, rồi dừng ở bản nói điều bạn muốn. Bản đó không đúng hơn; nó chỉ là bản bạn chọn.
- Chỉ hỏi tiếp phần thuận. Câu trả lời có cả ưu và nhược, bạn hỏi sâu thêm ba lần về ưu điểm và bỏ qua nhược điểm. Cuộc trò chuyện dần dài ra theo hướng xác nhận.
- Đi chợ ý kiến. Một công cụ khuyên không nên, bạn sang công cụ thứ hai, thứ ba cho tới khi có bên đồng ý, rồi coi đó là kết luận.
- Trích đoạn có lợi. Khi kể lại với người khác hay ghi vào kế hoạch, bạn chỉ chép những câu ủng hộ, bỏ đi những câu "tuy nhiên".
- Gọt câu hỏi cho tới khi ra đáp án. Thêm dần chi tiết làm đẹp tình huống, bớt dần chi tiết bất lợi, cho tới khi câu trả lời đổi chiều.
Điểm chung của năm thói quen là quyết định đã có trước, còn AI chỉ được dùng để lấy chữ ký. Nhận ra điều này không khó; khó là chịu nhận ra nó lúc đang hào hứng.
Vì sao hỏi AI làm thiên kiến xác nhận mạnh hơn
Khi tìm kiếm trên mạng, bạn ít nhiều phải lướt qua những kết quả trái ý, và các trang khác nhau do những người khác nhau viết, nên vẫn có chút va chạm. Khi hỏi chatbot, mọi thứ đi qua một cửa duy nhất, trả lời đúng câu bạn hỏi, và thay đổi theo cách bạn hỏi. Va chạm gần như biến mất.
Thêm vào đó, câu trả lời của AI có hình thức rất giống lời của chuyên gia: mạch lạc, có lý lẽ, có cấu trúc. Khi bạn đã chọn được bản vừa ý, nó mang theo một vẻ khách quan mà bạn không có khi tự nghĩ. Bạn dễ tin rằng "AI cũng thấy vậy", trong khi thực chất bạn đã lọc nó qua mong muốn của mình nhiều lần.
Thứ ba là chi phí. Hỏi lại một người bạn lần thứ năm về cùng một chuyện là ngại; hỏi lại một chatbot lần thứ năm thì không. Không có gì kìm việc tìm kiếm sự đồng tình, nên nó có thể kéo dài tới khi thành công.
Không có lý do gì để tự trách về điều này. Thiên kiến xác nhận là cách bộ não tiết kiệm sức, và nó có mặt ở cả những người làm nghề nhiều năm. Điều có thể làm là đặt ra vài luật nhỏ trước khi hỏi, để chính mình khó đi theo con đường dễ.
Bộ luật tự đặt trước khi hỏi AI một câu quan trọng
Những luật dưới đây đơn giản tới mức nghe như thừa, nhưng chúng có tác dụng chính vì được đặt ra lúc bạn còn tỉnh táo, trước khi đọc câu trả lời:
- Viết dự đoán trước. Ghi một câu: "Mình nghĩ câu trả lời sẽ là… và mình mong nó là…". Khi hai vế giống nhau, bạn biết mình đang có nguy cơ chỉ tìm xác nhận.
- Viết điều kiện đổi ý. "Nếu AI chỉ ra được điều gì thì mình sẽ không làm nữa?" Không ghi được gì nghĩa là bạn không thật sự đang hỏi.
- Lần đầu được tính. Với câu hỏi quan trọng, đọc kỹ câu trả lời đầu tiên trước khi bấm tạo lại. Nếu tạo lại, giữ cả hai bản và đọc cả hai.
- Hỏi về nhược điểm ít nhất bằng số lần hỏi về ưu điểm. Đếm thật, đừng ước lượng.
- Ghi lại mọi công cụ đã hỏi và kết luận của từng công cụ. Nếu ba bên nói không và một bên nói có, kết luận là "phần lớn nói không", không phải "có".
- Đặt thời gian chờ. Với quyết định khó đảo ngược, sau khi hỏi xong, chờ ít nhất một ngày rồi đọc lại toàn bộ cuộc trò chuyện, kể cả phần bạn đã lướt qua.
Bộ luật này không cần làm cho mọi câu hỏi. Dùng nó cho những quyết định có tiền, có người khác bị ảnh hưởng, hoặc mất nhiều công sức nếu phải làm lại.
Nhận diện qua cách bạn đang dùng cuộc trò chuyện
Đôi khi dễ nhận ra thiên kiến qua hành vi hơn là qua cảm giác. Bảng sau đặt cạnh nhau hai cách dùng cùng một công cụ cho cùng một câu hỏi.
| Khía cạnh | Đang tìm xác nhận | Đang tìm lời khuyên |
|---|---|---|
| Câu hỏi đầu tiên | Có chữ "đúng không", "hay chứ", "nên chứ" | Hỏi điều kiện, lựa chọn, rủi ro |
| Khi câu trả lời trái ý | Bấm tạo lại hoặc đổi công cụ | Hỏi vì sao, yêu cầu nêu căn cứ |
| Câu hỏi tiếp theo | Xoay quanh ưu điểm, cách làm | Xoay quanh điều kiện thất bại, cách kiểm |
| Ghi chép mang ra | Một đoạn trích ủng hộ | Danh sách việc cần kiểm và câu hỏi cho người thật |
| Cảm giác sau khi xong | Nhẹ nhõm, chắc chắn hơn | Rõ hơn, có khi lo hơn nhưng biết phải làm gì |
Cảm giác nhẹ nhõm không phải dấu hiệu xấu. Nhưng nếu lần nào hỏi AI xong bạn cũng thấy nhẹ nhõm, nhiều khả năng bạn đang dùng nó như chỗ trấn an hơn là chỗ tham vấn.
Dùng chính AI để chống thiên kiến của mình
Giao nhiệm vụ bác bỏ. Thay vì hỏi kế hoạch có ổn không, hãy viết: "Đây là kết luận mình đang nghiêng về. Hãy tìm bằng chứng hoặc lý lẽ mạnh nhất cho thấy nó sai." Câu lệnh này đi ngược thói quen tìm xác nhận ngay từ đầu.
Nhờ AI chỉ ra chỗ bạn đã lọc. Dán cả cuộc trò chuyện và hỏi: "Trong cuộc trao đổi trên, người hỏi đã bỏ qua hoặc ít hỏi về những điểm nào?" Đọc câu trả lời có khi hơi ngượng, nhưng rất đáng.
Yêu cầu tóm tắt cân bằng. "Tóm tắt cuộc trao đổi thành hai cột ngang nhau: lý do nên và lý do không nên, không thêm kết luận." Bản tóm tắt này nên là thứ bạn lưu lại, không phải đoạn trích ưng ý.
Hỏi về chi phí của việc sai. "Nếu mình đang sai, mình sẽ phát hiện ra sau bao lâu và mất gì?" Câu hỏi này đưa sự chú ý về hậu quả, thứ thiên kiến xác nhận hay làm mờ đi.
Một ví dụ: kế hoạch chuyển nghề và ba lần hỏi lại
Ví dụ giả định: một nhân viên văn phòng ở Lâm Đồng tính nghỉ việc để mở một quán cà phê nhỏ kết hợp cho thuê phòng. Lần đầu hỏi AI, câu trả lời liệt kê đủ cả hai phía, trong đó có một đoạn khá dài về việc doanh thu theo mùa du lịch rất thất thường và cần quỹ dự phòng cho nhiều tháng vắng khách. Đoạn đó làm người hỏi chùn lại.
Người hỏi không đọc kỹ đoạn đó mà bấm tạo lại. Bản thứ hai nhắc chuyện mùa vụ ngắn hơn. Người hỏi hỏi tiếp về cách trang trí quán, cách thu hút khách trẻ, cách đặt tên. Hai mươi phút sau, cuộc trò chuyện chỉ còn những phần làm người hỏi hào hứng, và khi kể với gia đình, người hỏi nói "AI cũng thấy ý tưởng khả thi".
Không có câu nào trong cuộc trò chuyện là sai. Cái sai nằm ở việc chọn đọc. Khi áp bộ luật ở trên, cụ thể là luật "lần đầu được tính" và luật "hỏi về nhược điểm ít nhất bằng số lần hỏi về ưu điểm", người hỏi sẽ phải quay lại đoạn về mùa vụ và hỏi tiếp: cần dự phòng bao lâu, làm sao ước lượng số khách tháng thấp điểm, có thể thử mô hình nhỏ trước khi nghỉ việc không.
Ba câu hỏi đó không giết chết kế hoạch. Chúng chỉ biến nó thành một kế hoạch có kiểm chứng: làm thử cuối tuần trong vài tháng, ghi số khách thật, rồi mới quyết. Đó là khác biệt giữa dùng AI để tham vấn và dùng AI để xin phép.
Khi nào cần một con người thay vì thêm một lượt hỏi
Có những dấu hiệu cho thấy bạn nên dừng hỏi AI và tìm một người thật. Thứ nhất, bạn đã hỏi cùng một câu ở nhiều nơi mà vẫn chưa yên. Thứ hai, bạn thấy mình đang giải thích với chatbot vì sao nó sai, nhiều hơn là đọc nó nói gì. Thứ ba, quyết định ảnh hưởng tới người khác: gia đình, nhân viên, khách hàng.
Người cần tìm không nhất thiết là chuyên gia đắt tiền. Một đồng nghiệp thẳng tính, một người đã làm điều bạn đang định làm, một người không có lợi ích gì trong quyết định của bạn, đều có giá trị. Điều quan trọng là họ dám nói "không" mà không ngại, và họ có thông tin về hoàn cảnh thật mà chatbot không có.
Với lĩnh vực có rủi ro cao như sức khoẻ, tranh chấp pháp lý, khoản vay lớn, người cần tìm là người có chuyên môn và có trách nhiệm nghề nghiệp. Thiên kiến xác nhận trong các lĩnh vực này có thể làm bạn trì hoãn việc đi khám, ký một hợp đồng bất lợi, hay vay quá sức. Một buổi gặp bác sĩ, luật sư hay người tư vấn có chứng chỉ thường rẻ hơn nhiều so với hậu quả của việc tự thuyết phục mình bằng chatbot.
Câu hỏi thường gặp
Thiên kiến xác nhận khi hỏi AI khác gì việc AI chiều lòng người hỏi?
AI chiều lòng là xu hướng của mô hình đồng ý với người hỏi. Thiên kiến xác nhận là phía người dùng: tự chọn câu trả lời vừa ý, hỏi tiếp phần thuận, đổi công cụ tới khi có bên đồng ý. Hai thứ cộng lại khiến kết quả lệch mạnh hơn.
Bấm tạo lại câu trả lời có phải lúc nào cũng xấu không?
Không. Tạo lại giúp xem câu trả lời ổn định tới đâu. Vấn đề chỉ xuất hiện khi bạn tạo lại cho tới lúc vừa ý rồi bỏ các bản trước. Với câu hỏi quan trọng, giữ và đọc tất cả các bản đã tạo.
Làm sao biết mình đang hỏi để tìm lời khuyên hay để được đồng tình?
Trước khi hỏi, thử viết điều gì sẽ khiến bạn đổi ý. Nếu không viết được gì, bạn có lẽ đang tìm đồng tình. Câu hỏi có chữ "đúng không", "hay chứ" cũng là dấu hiệu nên viết lại cho trung tính.
Có câu lệnh nào giúp chống thiên kiến của chính mình không?
Có thể dùng: "Đây là kết luận mình đang nghiêng về. Hãy tìm lý lẽ mạnh nhất cho thấy nó sai." Hoặc dán cả cuộc trò chuyện và hỏi người hỏi đã bỏ qua những điểm nào.
Có nên hỏi nhiều công cụ AI cho tới khi có bên đồng ý không?
Không nên coi bên đồng ý là kết luận. Nếu hỏi nhiều nơi, hãy ghi lại kết luận của từng bên và xem phần lớn nói gì. Khi các bên vênh nhau ở điểm quan trọng, đó là lúc tra nguồn gốc hoặc hỏi người làm nghề.
Khi nào nên dừng hỏi AI và tìm người thật?
Khi bạn đã hỏi nhiều nơi mà vẫn chưa yên, khi bạn đang tranh cãi với chatbot nhiều hơn là đọc nó, hoặc khi quyết định ảnh hưởng tới người khác. Với sức khoẻ, pháp lý và khoản tiền lớn, nên gặp người có chuyên môn ngay.