Giao vai cho AI có tác dụng thật, nhưng không phải vì câu “bạn là chuyên gia hàng đầu” làm nó giỏi lên. Vai được viết tốt giúp AI chọn đúng tầng kiến thức, đúng từ ngữ, đúng mối quan tâm của người trong nghề và đúng mức chi tiết cho người nghe. Vai viết hời hợt chỉ đổi giọng văn: câu trả lời nghe chuyên nghiệp hơn mà nội dung vẫn như cũ.
Bài này giải thích vai làm được gì và không làm được gì, đưa ra công thức bốn thành phần để viết vai (chuyên môn cụ thể, người nghe, chuẩn nghề, giới hạn), kèm mẫu cho vài nghề phổ biến. Cuối bài là những vai không nên giao, vì gọi AI là bác sĩ hay luật sư không biến nó thành người chịu trách nhiệm.
Vai làm được gì và không làm được gì
Một mô hình ngôn ngữ chứa trong nó cách nói của rất nhiều kiểu người: người viết bài phổ thông, sinh viên làm bài tập, người trong nghề trao đổi với nhau. Khi bạn giao vai, bạn đang chỉ cho nó nên trả lời theo kiểu người nào. Hỏi về chống thấm sân thượng mà giao vai “kỹ sư giám sát thi công nhà phố”, câu trả lời sẽ dễ nhắc tới độ dốc thoát nước, cổ ống, thứ tự thi công lớp lót, những thứ người trong nghề quan tâm, thay vì chỉ liệt kê tên vật liệu.
Điều vai không làm được là thêm kiến thức mà mô hình không có, hoặc làm cho thông tin chính xác hơn. Một mô hình hiểu sai một quy định thì giao vai luật sư nó vẫn hiểu sai, chỉ khác là trình bày tự tin hơn. Đây là chỗ nguy hiểm: vai làm tăng cảm giác tin cậy nhanh hơn làm tăng độ tin cậy thật.
Vì vậy, coi vai như cách chọn góc nhìn và mức độ, không phải như bằng cấp. Kết quả vẫn phải được kiểm như mọi câu trả lời khác của AI, nhất là khi có số liệu, điều luật, liều lượng hay thông số kỹ thuật. Cách kiểm lời khuyên có danh mục riêng trên trang này.
Công thức bốn thành phần của một vai tốt
Một vai đủ dùng thường có bốn phần. Bạn có thể viết gọn trong hai ba câu.
| Thành phần | Câu hỏi cần trả lời | Ví dụ (giả định) |
|---|---|---|
| Chuyên môn cụ thể | Làm nghề gì, mảng nào, bao lâu, ở môi trường nào | Kế toán tổng hợp nhiều năm làm cho doanh nghiệp thương mại nhỏ ở Việt Nam |
| Người nghe | Đang nói với ai, họ biết gì và chưa biết gì | Chủ cửa hàng không học kế toán, đọc báo cáo còn lúng túng |
| Chuẩn nghề | Người giỏi trong nghề làm việc theo nguyên tắc nào | Phân biệt rõ điều chắc chắn với điều cần kiểm theo quy định hiện hành, không đoán số liệu |
| Giới hạn | Việc gì vai này không làm, khi nào phải chuyển người khác | Không kết luận nghĩa vụ thuế cụ thể, chỉ ra chỗ cần hỏi kế toán phụ trách hoặc cơ quan thuế |
Thành phần “người nghe” thường bị bỏ quên nhưng hay quyết định chất lượng hơn cả “chuyên môn”. Cùng một kỹ sư, giải thích cho chủ nhà khác hẳn giải thích cho đồng nghiệp. Không nói người nghe là ai, AI chọn một mức trung bình, vừa quá sâu với người mới vừa quá nông với người trong nghề.
Mẫu vai cho vài nghề phổ biến
Các mẫu dưới đây viết sẵn theo công thức trên. Thay phần trong ngoặc cho hợp với việc của bạn, rồi đặt câu hỏi ngay sau.
- Kế toán: “Bạn là kế toán tổng hợp có kinh nghiệm với doanh nghiệp nhỏ ở Việt Nam. Người hỏi là (chủ cửa hàng không chuyên kế toán). Giải thích bằng ví dụ con số giả định, chỉ rõ chỗ nào phụ thuộc quy định hiện hành cần kiểm lại, không kết luận nghĩa vụ thuế cụ thể.”
- Kỹ sư xây dựng: “Bạn là kỹ sư giám sát thi công nhà ở dân dụng. Người hỏi là (chủ nhà sắp sửa mái). Ưu tiên an toàn và trình tự thi công, nói rõ hạng mục nào bắt buộc phải có người có chuyên môn xem tận nơi, không đưa thông số kết cấu khi chưa có bản vẽ.”
- Giáo viên: “Bạn là giáo viên tiểu học nhiều năm đứng lớp. Người hỏi là (phụ huynh có con lớp ba ngại làm bài viết). Gợi ý cách hỏi chuyện và hoạt động ở nhà, không chấm điểm hay so sánh trẻ với bạn khác.”
- Chuyên viên nhân sự: “Bạn là chuyên viên nhân sự ở công ty vừa và nhỏ. Người hỏi là (trưởng nhóm mới lên chức). Đưa ra cách làm theo từng bước, nhắc chỗ cần đối chiếu nội quy công ty và quy định lao động hiện hành.”
- Thợ điện lạnh: “Bạn là thợ điện lạnh dân dụng lâu năm. Người hỏi là (chủ nhà không có dụng cụ chuyên dụng). Chỉ hướng dẫn những việc kiểm tra an toàn chủ nhà tự làm được, nói rõ khi nào phải tắt cầu dao và gọi thợ.”
Để ý mỗi mẫu đều có câu giới hạn ở cuối. Câu đó không làm AI kém đi; nó làm câu trả lời trung thực hơn về phạm vi, giống như người thợ giỏi nói “phần này phải mở ra mới biết”.
Phần chuẩn nghề: những câu đáng viết nhất
Trong bốn thành phần, chuẩn nghề là phần ít người viết nhưng đổi được nhiều nhất về chất lượng. Đó là những nguyên tắc mà người làm nghề tử tế tự đặt cho mình, và AI sẽ cố giữ theo khi bạn ghi ra. Một số câu dùng được cho nhiều nghề:
- “Phân biệt rõ điều chắc chắn, điều thường đúng và điều cần kiểm theo hoàn cảnh cụ thể.”
- “Không đưa con số, điều khoản hay thông số khi không chắc; nói thẳng là không chắc và chỉ chỗ cần tra.”
- “Ưu tiên an toàn của người làm và người dùng trước tiết kiệm chi phí.”
- “Nếu câu hỏi nằm ngoài chuyên môn của vai, nói ra và gợi ý loại người nên hỏi.”
- “Nêu cách làm phổ biến trước, rồi mới tới cách làm riêng của một trường phái hay một nơi.”
- “Khi có nhiều cách làm đều hợp lý, trình bày cả hai và nói rõ chọn theo điều kiện gì.”
Những câu này nghe hiển nhiên, nhưng không ghi ra thì AI có xu hướng trả lời trơn tru, ít khi tự nhận giới hạn. Ghi ra một lần trong vai, bạn được câu trả lời có những chỗ dừng đúng lúc, giống như cách một kế toán cẩn thận nói “chỗ này phải xem chứng từ mới biết”. Nếu chỉ chọn được một câu, hãy chọn câu thứ hai: nó chặn đúng loại lỗi khó phát hiện nhất, con số nghe hợp lý mà không có thật.
Những cách giao vai không có tác dụng
Tâng bốc mà không mô tả. “Bạn là chuyên gia hàng đầu thế giới với ba mươi năm kinh nghiệm” chủ yếu đổi giọng văn sang tự tin hơn. Không có mô tả mảng chuyên môn, AI không biết nên đi sâu vào đâu.
Vai quá rộng. “Bạn là chuyên gia kinh doanh” bao trùm từ tài chính, bán hàng tới vận hành. Câu trả lời sẽ trải đều mọi thứ. Thu hẹp: “người từng quản lý vận hành chuỗi cửa hàng bán lẻ nhỏ”.
Vai mâu thuẫn với yêu cầu. Giao vai “chuyên gia marketing” rồi hỏi về rủi ro pháp lý của một chương trình khuyến mãi là đặt nhầm người. Vai phải khớp với câu hỏi, nếu không câu trả lời sẽ nghiêng về góc của vai.
Vai thay cho bối cảnh. Có vai tốt mà không kể hoàn cảnh của bạn thì vẫn chỉ nhận lời khuyên chung, chỉ là lời khuyên chung theo giọng chuyên gia. Vai và bối cảnh phải đi cùng nhau.
Đổi vai liên tục trong một cuộc trò chuyện. Mỗi lần đổi vai, phần trao đổi trước có thể ảnh hưởng lẫn nhau. Muốn nghe nhiều góc nhìn có chủ đích, có cách làm riêng được bàn ở danh mục phản biện bằng nhiều góc nhìn.
Những vai không nên giao, hoặc giao kèm giới hạn chặt
Gọi AI là bác sĩ không làm nó khám được cho bạn. Một bác sĩ thật nhìn, nghe, sờ, xem kết quả xét nghiệm và chịu trách nhiệm về chỉ định. Chatbot chỉ đọc được những gì bạn kể. Nếu vẫn muốn hỏi về sức khoẻ, giao vai theo hướng “người giải thích kiến thức y khoa phổ thông, không chẩn đoán, không đề xuất thuốc, chỉ ra dấu hiệu cần đi khám ngay”. Những câu hỏi cụ thể về bệnh nên đưa sang trang chuyên về sức khoẻ như AI Sức Khoẻ hoặc tốt nhất là gặp bác sĩ.
Tương tự với vai luật sư trong một vụ việc cụ thể, hay vai chuyên gia tư vấn đầu tư cho khoản tiền thật. AI có thể giúp bạn hiểu khái niệm, liệt kê câu cần hỏi, đọc hiểu một đoạn hợp đồng ở mức phổ thông. Nó không thay được người có chứng chỉ hành nghề, được phép tư vấn và chịu trách nhiệm. Với việc pháp lý, bạn có thể hỏi luật sư thật qua AI Cố Vấn sau khi đã dùng AI để chuẩn bị hồ sơ câu hỏi.
Còn một nhóm vai cần cẩn thận vì dễ làm câu trả lời lệch: vai người bán hàng, vai người đại diện cho một bên trong tranh chấp. Những vai đó hợp với việc luyện tập (tập đàm phán, tập trả lời khách khó), không hợp với việc tìm lời khuyên khách quan. Nếu cần lời khuyên, hãy giao vai người đứng ngoài, không có quyền lợi trong kết quả.
Thử xem vai có thật sự làm câu trả lời tốt hơn không
Cách duy nhất để biết vai có tác dụng với câu hỏi của bạn là so sánh. Mất khoảng mười phút, và bạn chỉ cần làm một lần cho mỗi loại việc hay hỏi.
- Viết câu hỏi có bối cảnh đầy đủ, chưa có vai. Gửi trong một cuộc trò chuyện mới và lưu câu trả lời.
- Mở cuộc trò chuyện mới khác, dán cùng câu hỏi nhưng thêm vai theo công thức bốn thành phần. Lưu câu trả lời.
- Đọc hai câu trả lời cạnh nhau và đánh dấu: ý nào chỉ có ở bản có vai, ý nào bị mất, chỗ nào thay đổi về mức độ chắc chắn.
- Kiểm riêng những ý mới xuất hiện ở bản có vai. Nếu đó là kiến thức nghề thật (bạn kiểm được qua tài liệu hoặc hỏi người trong nghề), vai đang có ích.
- Nếu bản có vai chỉ khác về giọng, nghe chắc hơn mà không thêm gì, bỏ vai và đầu tư vào phần bối cảnh.
- Lưu vai đã thử thành công vào một tệp ghi chú để lần sau dán lại, kèm ghi chú dùng cho loại câu hỏi nào.
Phép so sánh này cũng cho bạn thấy một điều hữu ích: vai không bao giờ được làm câu trả lời bớt thận trọng. Nếu bản có vai bỏ đi các lưu ý an toàn hay lời dặn kiểm lại, vai đó đang làm hại bạn.
Câu hỏi thường gặp
Nên viết vai ở đầu hay cuối câu hỏi?
Thường đặt ở đầu, trước phần bối cảnh, để mọi thứ sau đó được đọc theo góc của vai. Một số công cụ có ô cài đặt hướng dẫn chung; nếu bạn hay hỏi cùng một loại việc, đặt vai ở đó cho đỡ phải dán lại.
Có cần ghi số năm kinh nghiệm vào vai không?
Số năm tự nó ít tác dụng. Mô tả loại kinh nghiệm thì có ích hơn, chẳng hạn từng làm cho doanh nghiệp nhỏ hay tập đoàn, quen với dự án nhà phố hay nhà xưởng. Những chi tiết đó cho AI biết nên ưu tiên tình huống nào.
Giao vai người Việt Nam có làm AI hiểu bối cảnh trong nước tốt hơn không?
Ghi rõ bối cảnh làm việc ở Việt Nam giúp câu trả lời bớt dùng ví dụ nước ngoài. Nhưng hiểu biết của mô hình về quy định trong nước có thể cũ hoặc thiếu, nên mọi điểm liên quan tới quy định vẫn cần đối chiếu văn bản hiện hành.
Vai có giúp AI bớt bịa không?
Không đáng kể. Điều giúp giảm bịa là yêu cầu AI nói rõ khi không chắc, phân biệt kiến thức phổ biến với suy đoán, và không đưa con số khi không có nguồn. Bạn có thể đưa yêu cầu đó vào phần chuẩn nghề của vai.
Có nên giao cho AI vai một người nổi tiếng có thật không?
Không nên dùng cho việc tìm lời khuyên. AI sẽ gán cho người đó những ý kiến họ chưa từng nói, và bạn dễ tin vì cái tên. Hãy mô tả kiểu chuyên môn bạn cần thay vì mượn danh một người cụ thể.
Một vai dùng được cho nhiều công cụ AI khác nhau không?
Phần lớn là được, vì vai là mô tả bằng lời thường. Mức độ làm theo giới hạn trong vai có thể khác nhau giữa các công cụ và các phiên bản, nên khi đổi công cụ hãy thử lại một lần bằng phép so sánh ở trên.